Langzaam zakt de zon achter de minaretten van Marrakech. Op het Djemaa el-Fna begint de avondlijke transformatie. Tussen de kramen met versgeperst sinaasappelsap en de rookpluimen van de grillstanden ontstaan kleine kringen van mensen. In het midden staat een man – soms een vrouw – met uitgestoken armen en een stem die boven het marktrumoer uitstijgt. Dit is halqa, de eeuwenoude kunst van het vertellen van verhalen op straat.
Letterlijk betekent het woord halqa ‘cirkel’ in het Arabisch, en dat is precies wat je ziet: een kring van luisteraars die zich rondom de verteller verzamelt. Toeristen lopen er vaak langs, op weg naar de beroemde souks of op zoek naar een restaurant. Maar wie even stilstaat en zich laat meevoeren door de cadans van de Darija – het Marokkaans-Arabisch – wordt deel van een traditie die teruggaat tot de middeleeuwen.
Meer dan entertainment
Toen we voor het eerst een halqa-cirkel ontdekten, was het bijna per ongeluk. Op het drukke plein van Fez zochten we een rustig plekje. Dat vonden we een muurtje waarop een handvol mensen zat. Voor hen stond een oudere man met een grijze djellaba en een wandelstok. Zijn gezicht was verweerd, zijn handen bewogen met de gratie van een dirigent. Hij sprak een onverstaanbaar Arabisch, maar de toon was onmiskenbaar. Dit was geen doorsnee gesprek. Dit was theater, poëzie en wijsheid in één.
Later leerden we dat halqa veel meer is dan straatentertainment. In een tijd waarin grote delen van de bevolking niet konden lezen of schrijven, waren deze vertellers de levende bibliotheken van de gemeenschap. Ze vertelden de verhalen van de grote Arabische helden, de mythische avonturen uit Duizend-en-een-nacht, de gedichten van klassieke dichters, en nieuws uit andere delen van het land. Ze waren journalist, entertainer en leraar tegelijk.
Kunst van het boeien
Een goede halqa-verteller is een meester in spanning opbouwen. Hij – historisch gezien zijn het voornamelijk mannen, al zijn er ook vrouwelijke vertellers – moet de aandacht van zijn publiek minutenlang vast kunnen houden zonder microfoon, zonder decor, alleen met stem, gebaren en timing. Tussen de zinnen door klinkt het geratel van de theeglazen in nabijgelegen cafés, het geroep van kooplui, het geblaf van een hond. En toch blijft iedereen in de cirkel vol interesse luisteren.
Sommige vertellers specialiseren zich in klassieke verhalen zoals die van Antar ibn Shaddad, de legendarische dichter-krijger, of de listen van Joha, de volksheld die met humor de machthebbers te slim af is. Anderen brengen actuele thema’s, verpakt in metaforen en spreekwoorden. Het publiek reageert: gelach, knikken van herkenning, af en toe een kreet van verbazing. Het is interactief theater avant la lettre.
Traditie onder druk
Toen UNESCO in 2008 de halqa-traditie opnam op de lijst van immaterieel cultureel erfgoed, was dat zowel een erkenning als een noodkreet. Het aantal professionele halqa-vertellers is de afgelopen decennia drastisch gedaald. Televisie, internet en smartphones hebben de manier waarop verhalen worden geconsumeerd fundamenteel veranderd. Waarom zou je op een stoffig plein gaan staan luisteren naar een verteller als je thuis op Netflix onbeperkt series kunt kijken?
Vooral de jongere generatie kiest steeds minder voor dit beroep. Het vereist jarenlange studie. Niet alleen het memoriseren van verhalen, maar ook het beheersen van klassiek Arabisch, poëzie, retoriek en improvisatie. En het levert weinig op. De meeste halqa-vertellers leven van vrijwillige bijdragen van hun publiek, een paar dirham hier en daar. Het is geen stabiel inkomen.
Toch zijn er lichtpuntjes. In Marrakech organiseert de lokale overheid workshops om jonge mensen te interesseren voor het vak. In Fez proberen culturele organisaties de traditie nieuw leven in te blazen door festivals te organiseren waar oude en nieuwe vertellers samenkomen. En misschien wel het belangrijkste: er zijn nog altijd mensen die komen luisteren.
Magie van het moment
Wat halqa zo bijzonder maakt, is de directheid ervan. Er is geen scherm tussen de verteller en het publiek, geen montage, geen special effects. Alleen een mens die een verhaal vertelt aan andere mensen. In een wereld waarin zoveel communicatie digitaal en asynchroon is geworden, is dat een zeldzaam goed.
Tijdens ons bezoek aan de medina van Essaouira, een kleinere, meer ontspannen stad aan de Atlantische kust, hoorden we een jonge verteller. Hij kon niet ouder zijn dan vijfentwintig, gekleed in jeans en een leren jack in plaats van traditionele kleding. Maar toen hij begon te vertellen, transformeerde het plein. Kinderen stopten met voetballen. Oude mannen staakten hun gesprek. Een groepje toeristen bleef staan, ook al begrepen ze de woorden niet.
De verteller gebruikte zijn telefoon als prop en improviseerde een verhaal over een djinn die gevangen zat in een smartphone. Het publiek schaterde. Traditie en moderniteit, naadloos verweven. Dat is het mooie van halqa: het is geen museumstuk, het leeft en evolueert.
Voor de reiziger
Ben je in Marokko, neem dan de tijd om een halqa-cirkel op te zoeken. Je vindt ze vooral op de grote pleinen van steden als Marrakech, Fez en Meknès, meestal in de late namiddag of vroege avond. Je hoeft de taal niet te spreken om te genieten. Kijk naar de gezichten van de luisteraars, naar de gebaren van de verteller, naar de energie van het moment.
Het is niet onbeleefd om wat dirham in de muts of het doek voor de verteller te gooien. Sterker nog, het wordt gewaardeerd. Deze mensen houden een traditie in leven die een essentieel onderdeel is van de Marokkaanse cultuur.
Wie weet, misschien begrijp je niet elk woord, maar voel je wel de universele taal van een goed verteld verhaal: de spanning, de humor, de wijsheid. Precies zoals mensen dat al eeuwen doen, staand in een cirkel op een stoffig plein, verenigd door de magie van woorden.
Geef een reactie