Varen door het hart van de Friese Elfsteden

Tevreden ronkt de scheepsmotor. Voor ons strekt het glinsterende water zich uit, ongerept onder een wijdse Friese lucht. Langzaam varend door het hart van de Elfsteden zullen we de komende dagen steden, dorpen, meren, sloten en kanalen verkennen. Dit wordt een tocht door een uniek deel van Nederland, een vaaravontuur waar we lang naar hebben uitgekeken.

Ook toen we onze zeilboot nog hadden – die was volstrekt ongeschikt om de Friese wateren te doorkruisen – speelden we al met de gedachte om met een motorbootje de plekken te bezoeken die vanwege de afmetingen van de NOMAS varend onbereikbaar waren.

Bruggen geen probleem

Nu zijn we aangemonsterd op de ‘Jonker’. Die meet 8,50 meter en de kruiphoogte is slechts 2,30 meter. Daarmee vormen de meeste lage bruggen geen obstakel en hebben we de vrijheid geeft om de smallere, minder druk bevaren waterwegen te verkennen.

In de krochten van ons tijdelijke onderkomen laat de motor duidelijk van zich horen terwijl de haven van Heerenveen langzaam uit het zicht verdwijnt. Al snel overvalt ons een weldadig gevoel van rust. Nu begint onze Friese expeditie, de horizon lonkt, de vrijheid is tastbaar.

Voor wie deze noordelijke provincie minder goed kent, Friesland is meer dan de Elfstedentocht, de Sneekweek of het Skûtsjesilen. Vanaf het water ontvouwt de provincie zich als een mozaïek van groen en blauw. Vriendelijke witte wolken aan strakblauwe luchten spiegelen in het water, verstilde dorpjes lonken.

Imposante jachten over smalle wateren

Zodra we op ruimer water komen, valt ons op dat we met onze ‘Jonker’ in het niet vallen bij veel van de motorboten die ons voorbijvaren of tegemoet komen. Talloze imposante jachten doorklieven de Friese wateren, soms opvallend fors voor de smalle watertjes. 

Wacht maar, straks varen wij op plekken waar jullie niet kunnen komen, zeggen we met enig leedvermaak tegen elkaar. Zodra we de eerste brug naderen, bewijst de keuze voor onze kleine en wendbare ‘Jonker’ direct haar waarde. Wij kunnen doorvaren, terwijl die grote jongens moeten wachten op een brugopening.

Manoeuvreren in Sneek

Na enkele uren varen arriveren we in Sneek, de levendige watersporthoofdstad. Hier zijn we onderdeel van een dynamisch tafereel. Zeilboten snijden door het water, motorboten passeren ons, vaak met een stevige boeg- en hekgolf. Schippers van sommige sloepen lijken de trein te moeten halen, zo hard varen ze. Niet iedereen weet blijkbaar de rust en de ruimte van het water op de juiste waarde te schatten. Met vaste hand manoeuvreren we onze ‘Jonker’ door de bedrijvigheid, op zoek naar een ligplaats aan de oevers van de Houkesloot.

Ons wacht de volgende dag een uitdaging, de brug over het Prinses Margrietkanaal bij Uitwellingerga is gestremd. Dit betekent dat alle zeilboten, en de traditionele bruine vloot, door het centrum van Sneek moeten varen. Nu valt het met de drukte nog mee, maar tijdens de vakantieperiode zal de doorvaart verstopt raken met met wachtende vaartuigen.

Met een zekere spanning varen we door Sneek. Aan weerszijden liggen boten afgemeerd, voor ons worden ingewikkelde manoeuvres uitgehaald. Zonder problemen slagen we erin deze hindernissen te nemen. Enigszins opgelucht halen we adem als we de laatste brug in Sneek ‘nemen’ en voor de iconische Sneeker Waterpoort langs varen. Hier hebben we de ruimte en kunnen we ons voorbereiden op de volgende flessenhals: IJlst. 

IJlst, de houten echo van Friesland

Vanuit Sneek glijden we over de Geeuw naar IJlst, het stadje dat de geur van zaagsel en geschiedenis ademt. In 1268 kreeg het stadsrechten, maar waarschijnlijk is het al rond het jaar 1000 ontstaan. Helaas hebben we geen tijd voor een bezoek aan het Houtstadsmuseum, waar de traditionele scheepsbouw tot leven komt. Wel zien we De Rat, een van de oudste houtzaagmolens van Nederland. In IJlst dat met Slooten om het predicaat ‘Kleinste Stadje van Friesland’ strijdt, proef je de sfeer van een vervlogen tijdperk.

Klein is het inderdaad, maar tijdens een vaartocht door Friesland is een bezoek aan het stadje eigenlijk een ‘must’. IJlst kent een rijke geschiedenis op het gebied van schaatsenmakerijen. Zo begon Nooitgedacht in 1865 met de productie van schaatsen. Hoewel de fabriek in 1965 definitief de deuren sloot, is de naam nog steeds een begrip. Dat geldt ook voor schaatsenfabriek Frisia, opgericht door K.E. De Vries en gevestigd in een karakteristiek gebouw aan de Uilenburg.

Overnachten bij de Marrekrite

Na het gemanoeuvreer in Sneek en IJlst halen we en beetje opgelucht adem als we meer ruimte om de boot hebben en koers zetten naar Woudsend. Hier vinden we een plekje aan de wal, een gastvrij ‘onderkomen’ van de Marrekrite. Deze stichting beheert een uitgebreid netwerk van circa 300 locaties met ruim 3.500 ligplaatsen, verspreid over Friesland. 

Op de meest afgelegen plekjes, waar overnachten midden in de natuur een feit wordt, mag je maximaal 3 x 24 uur gratis liggen. Deze ligplaatsen zijn te herkennen aan de bordjes bij de steigers, waarop vaak een gestileerde blauw-witte zeilboot is afgebeeld. Voorzieningen zijn meestal beperkt tot een afvalcontainer. Het onderhoud van deze unieke aanlegplaatsen ondersteun je met de aanschaf van een Marrekrite-wimpel. Deze vrijwillige bijdrage, vanaf 20 euro, vloeit direct naar de stichting.

Workum, kunst, keramiek en kades

Na de balans tussen dynamiek en rust van de voorgaande dagen meren we af voor een langer verblijf in Workum. Hier dwalen we langs de karakteristieke gevels en vergapen we ons aan de forse jachten die door het smalle vaarwater glijden. Opnieuw fungeert de ‘Jonker’ als thuishaven in deze Elfstedenstad als we vrienden op ons bootje ontvangen.

Bijna veertig jaar geleden lagen we hier met onze eerste zeilboot, een stalen Wibo 740. Motorpech hield ons toen wat langer gevangen in Workum. Ook met de NOMAS deden we de stad enkele keren aan, maar verder dan de buitenkant van de sluis konden we destijds niet komen.

Wel bezochten we toen het Jopie Huisman Museum, gewijd aan de bekende ‘voddenkoopman-schilder’. Dit museum in het centrum van Workum toont het leven en werk van een man die de essentie van het Friese platteland wist te vangen. 

Bij de sluis die vanaf de stad toegang geeft tot It Soal en het IJsselmeer bevindt zich een scheepswerf waar traditionele platbodems met liefde en vakmanschap worden onderhouden – een levende herinnering aan de maritieme geschiedenis van de stad. 

Bolsward vol van historische grandeur

Bolsward, ook een van de historische Elfsteden, maakt indruk met zijn statige herenhuizen en monumentale panden. De Broerekerk in Bolsward is een van de meest markante en bijzondere gebouwen van de stad. Deze voormalige kloosterkerk van de Minderbroeders (Franciscanen) is gebouwd in de 13e eeuw. Daarmee is dit het oudste gebouw van Bolsward.

Helaas kent de Broerekerk een roerige geschiedenis die wordt gekenmerkt door branden. De meest recente en verwoestende brand was in 1980, waardoor de kerk in een ruïne veranderde. Wat de Broerekerk uniek maakt, is de manier waarop deze ruïne in 2006 is gerestaureerd en getransformeerd tot een evenementengebouw. Architect Jelle de Jong heeft een bijzondere glazen overkapping ontworpen en geplaatst, waardoor de oorspronkelijke muren behouden bleven en de kerk weer bruikbaar werd.

Als je door Bolsward wandelt, is de Broerekerk een absolute blikvanger. Meestal is het gebouw overdag open voor publiek (tenzij er een evenement is), dus je kunt er vaak gewoon naar binnen lopen en de bijzondere ruimte op je laten inwerken. Ben je toe aan een Friese borrel dan wacht je een teleurstelling; de fameuze Sonnema Berenburg distilleerderij is gesloten voor bezoekers en rondleidingen. Voor de liefhebber: de drank is nog wel volop te verkrijgen.

Friesland, een bijzondere provincie

Na Bolsward zetten we koers, via een ligplaats van de Marrekrite aan de Houkesloot in Sneek en een stop-over midden in de natuur, naar Heerenveen. De laatste kilometers voordat we afmeren vormen een moment van reflectie. Opnieuw heeft Friesland ons betoverd. 

Ons aanvankelijke plan om in een week alle Friese Elfsteden aan te doen, hebben we gelukkig tijdig laten varen. Voor een ontspannen vaartocht over de Friese wateren moet je geen haast hebben. Pas dan dringt het besef dat je in een bijzondere provincie vaart diep tot je door.

Onze vaartocht met de ‘Jonker’ is een herinnering die diep in ons geheugen gegrift staat. Het is een uitnodiging om de ruis van de wereld te dempen en te luisteren naar het lied van het water. Dus, zoek een boot, gooi de trossen los en laat Friesland je verrassen.

Friesland in feiten en cijfers

Benieuwd naar wat Friesland nog meer te bieden heeft? Hier zijn enkele feiten en cijfers over deze unieke waterprovincie:

• Aantal meren: Friesland telt maar liefst ruim 20 grote meren, waarvan het Sneekermeer en het Tjeukemeer de bekendste zijn. Perfect voor zeilers en motorbootvaarders.
• Totale lengte vaarwegen: De provincie beschikt over een indrukwekkend netwerk van meer dan 1.000 kilometer bevaarbare waterwegen, inclusief kanalen, rivieren en sloten.
• De Elfsteden: De iconische Elfstedentocht (op de schaats) verbindt elf historische steden: Leeuwarden, Sneek, IJlst, Sloten, Stavoren, Hindeloopen, Workum, Bolsward, Harlingen, Franeker en Dokkum. De route is ook prachtig om per boot te verkennen.
• Fries: Friesland is de enige provincie in Nederland met een eigen officiële taal: het Fries. Veel plaatsnamen en de de namen van meren zijn tweetalig.
• Marrekrite aanlegplaatsen: De Stichting Marrekrite beheert circa 300 locaties met meer dan 3.500 gratis ligplaatsen in de Friese natuur, een uniek concept voor waterrecreatie.
• Platbodems: Naast moderne jachten zie je veel traditionele platbodems (zoals de tjalk en het skûtsje) op het water. Deze robuuste schepen zijn perfect aangepast aan de ondiepe Friese wateren.

Tips voor een Fries wateravontuur

• Plan je vaarroute zorgvuldig: Friese waterwegen bieden talloze mogelijkheden; kies de route die het beste bij jouw interesses past.
• Reserveer tijdig je ligplaats: Vooral in de zomermaanden kan de beschikbaarheid van aanlegplaatsen beperkt zijn.
• Verdiep je in bruggen en sluizen: Controleer de bedieningstijden om onnodige wachttijden te voorkomen. Sommige bruggen worden tussen de middag niet bediend.
• Omarm de rust van het water: De essentie van varen in Friesland ligt in het koesteren van elke golf, elk moment.
• Wees voorbereid op het onvoorziene: Gedegen voorbereiding is je meest waardevolle metgezel op het water.

Meer informatie en inspiratie

Wil je zelf de Friese wateren verkennen? Hier vind je nog meer nuttige links en inspiratie:

• VVV Waterland van Friesland – Uitgebreide informatie over de regio, vaarroutes en bezienswaardigheden.
• Vaarroutenetwerk Friesland – Gedetailleerde kaarten en informatie over alle Friese vaarwegen.
• Marrekrite – Alles over de gratis aanlegplaatsen in de Friese natuur en hoe je deze kunt steunen.
• Sloepnetwerk – Handige routes en tips voor het varen met kleinere boten.

Veelgestelde vragen over varen in Friesland

Hieronder vind je antwoorden op veelvoorkomende vragen over een vaarvakantie in Friesland:

1. Is varen in Friesland geschikt voor beginners? Jazeker. Veel Friese wateren zijn rustig en goed bevaarbaar, ook voor minder ervaren schippers. Er zijn diverse bootverhuurbedrijven die duidelijke instructies en eventueel proeflessen aanbieden. Begin met kortere afstanden en brede wateren om vertrouwd te raken met het schip.

2. Welke documenten heb ik nodig om een boot te huren? Voor de meeste huurboten tot 15 meter en een snelheid onder de 20 km/u heb je geen vaarbewijs nodig. Een geldig legitimatiebewijs is wel altijd vereist. Informeer altijd vooraf bij de verhuurder naar de specifieke eisen voor het type boot dat je wilt huren.

3. Kan ik overal aanleggen in Friesland? Nee, niet overal. Naast jachthavens en gemeentelijke aanlegplaatsen biedt de Marrekrite een uitgebreid netwerk van gratis ligplaatsen in de natuur. Leg nooit zomaar aan op privéland of in beschermde natuurgebieden zonder toestemming.

4. Zijn de bruggen en sluizen vaak geopend? De meeste bruggen en sluizen in Friesland hebben vaste bedieningstijden, vooral tijdens het vaarseizoen. Het is raadzaam de actuele bedieningstijden te controleren via apps zoals de “Vaarplanner” of “Waterkaarten Live”, of via de websites van de provincie en Rijkswaterstaat om onnodige wachttijden te voorkomen.

5. Wat zijn de beste maanden om in Friesland te varen? De maanden mei, juni en september zijn ideaal. Het is dan minder druk dan in het hoogseizoen (juli-augustus), en de temperaturen zijn doorgaans mild. In deze maanden geniet je optimaal van de rust en de ruimte op het water.

Wij huurden de ‘Jonker’, de kleinste boot uit de vloot, bij Watermerk in Heerenveen. Het bedrijf biedt een breed scala aan motorboten aan. Ook kun je er een zeilboot huren.