Fez, oudste van de koningssteden

Na ons bezoek aan Meknes en de heilige stad Moulay Idriss rijden we vol verwachting richting Fez. Dit is niet zomaar een stad; het is de spirituele en intellectuele hoofdstad van Marokko en de oudste van de vier koningssteden. Hier bevindt zich een van de grootste en meest complexe medina’s ter wereld. Alleen al het vooruitzicht om daar doorheen te dwalen, is een belevenis waar we enorm naar uitkijken.

Omdat we zoveel mogelijk tijd in de stad zelf willen doorbrengen en er morgen een volgende etappe op het programma staat, besluiten we de tolweg te nemen. Dat schiet lekker op. De zeventig kilometer naar Camping Diamant Vert leggen we vlot af, waardoor we nog een flink deel van de dag voor ons hebben.

Beginnende toeristen

Eenmaal geïnstalleerd op de camping, lopen we naar de hoofdweg in de verwachting daar een taxi te vinden voor een ritje naar de medina. Zover komt het echter niet. Nog maar net buiten de poort van de camping worden we aangesproken door een man die ons wel naar de oude stad wil brengen. 

Als beginnende toeristen in Marokko betalen we ongetwijfeld te veel: 100 dirham. Ach, we sussen ons geweten met de gedachte dat je daarvoor ook bijna een half uur in de auto zitten en voor de poort van de medina wordt afgezet.

Inmiddels zijn we er aan gewend: zodra we uit de auto stappen, komt er direct iemand naar ons toe die zich aanbiedt als gids. Ook nu weer. Vriendelijk maar beslist bedanken we hem. Hoewel hij er ons van probeert te overtuigen dat we zonder hem hopeloos verloren zijn, slaan we zijn aanbod af. 

Zelf de souk in

Liever volgen we het advies van onze taxichauffeur op. Die had ons namelijk geadviseerd om op eigen houtje de souk binnen te stappen, maar wel met een duidelijke instructie: “Gewoon rechtdoor blijven lopen. Niet links- of rechtsaf slaan. Doe je dat wel, dan raak je gegarandeerd verdwaald,” waarschuwde hij.

Dus doen we braaf wat hij zei. Voordat we de eigenlijke souk binnenstappen, maken we eerst nog een paar foto’s van de befaamde Bab Boujloud, ook wel bekend als de Blauwe Poort. Vandaag is het wat bewolkt, maar we stellen ons voor hoe de ontelbare blauwe en groene tegeltjes glanzen wanneer de zon er fel op schijnt. De blauwe kant verwelkomt je de stad in, terwijl de groene kant (de kleur van de Islam) je uitzwaait als je de medina verlaat.

Dan begint het echte avontuur in Fes el-Bali, het oudste stadsdeel van de stad. Hier stappen we een letterlijk labyrint van meer dan negenduizend smalle steegjes binnen. Zodra we de eerste meters in de souk hebben afgelegd, begrijpen we de waarschuwing van de chauffeur pas echt. Zodra je van de hoofdroute afwijkt, verdwaal je onherroepelijk in deze wirwar van steeds smaller wordende straatjes en doodlopende steegjes waar de tijd lijkt te hebben stilgestaan.

Vijf kilometer winkeltjes en eettentjes

Dit is een van de grootste souks van Marokko. Het is een traject van ruim vijf kilometer aan aaneengesloten winkeltjes en eettentjes. Je ziet er alles: slagers met vers vlees aan de haken, bakkers waar de geur van warm brood je tegemoetkomt, en talloze groente- en fruithandelaren. Kleding, handgemaakte schoenen, tassen van soepel leer… verzin het en het is hier te koop. 

Zoals we ook al in andere Marokkaanse steden hebben gezien, overheerst hier een aantrekkelijk soort chaos. Soms moeten we vliegensvlug aan de kant springen voor een kar met een ezel ervoor die een zware last vervoert. Dan horen we achter ons luid: “Attention!” of “Excusé!”, wanneer een man met een overvolle handkar zich moeizaam een weg door de dichte menigte probeert te banen.

In vrijwel elke medina worden ezels gebruikt voor voor de bevoorrading van de winkeltjes, stalletjes en restaurants. Dat ruik je. In de souk maakt het de melange van geuren compleet.

Jaarlijks bezoeken meer dan twee miljoen toeristen de oude binnenstad van Fez, en het voelt alsof een groot deel daarvan vandaag tegelijk met ons in de souk is. Wie denkt hier met ferme pas doorheen te kunnen wandelen, moet zijn plan direct drastisch bijstellen. Meeschuifelen met de drommen voetgangers luidt hier het devies. Het is een traag maar fascinerend proces.

Geen motoren en auto’s

Niet alleen is de medina van Fez door UNESCO uitgeroepen tot werelderfgoed, maar het is ook de grootste autovrije stedelijke zone ter wereld. Dat verklaart de afwezigheid van motoren en auto’s, wat de ervaring uniek maakt. Nog een leuk feitje: Fez telt volgens de verschillende bronnen die we raadplegen meer dan 500 traditionele restaurants.

Midden in de overweldigende drukte van de souk ligt een oase van absolute stilte: de Al-Qarawiyyin-moskee en universiteit. Als niet-moslim mag je de gebedsruimte helaas niet betreden, maar door de openstaande poorten vangen we een glimp op van de prachtige architectuur. Deze instelling, gesticht in het jaar 859 door Fatima al-Fihri, geldt officieel als de oudste universiteit ter wereld die nog steeds in gebruik is.

Al meer dan duizend jaar is Fez een centrum van wetenschap en spiritualiteit. Die intellectuele erfenis blijkt ook uit de vele medersa’s, de oude koranscholen, die verspreid door de hele stad liggen. Zo is de de Medersa Bou Inania, een architectonisch meesterwerk. Het houtsnijwerk en het stucwerk zijn hier zo ongelooflijk fijn gedetailleerd dat het bijna op kantwerk lijkt. Je kunt je nauwelijks voorstellen hoeveel geduld en vakmanschap hiervoor nodig zijn geweest.

Leerlooierijen, eeuwenoud vakmanschap

Eigenlijk willen we ook nog een kijkje nemen bij de Chouara-leerlooierij, een van de meest iconische en fotogenieke plekken in Fez. Na onze voettocht van meer dan vijf kilometer door de warme souk, besluiten we echter dat we dit hoogtepunt bewaren voor een volgend bezoek. Ongetwijfeld is het een fascinerend schouwspel om de grote stenen baden te zien waarin mannen tot hun knieën in de verf en kalk staan om het leer soepel te stampen.

Hier kun je getuige zijn van het eeuwenoude vakmanschap dat Fez wereldberoemd heeft gemaakt. Ben je hier eenmaal geweest, dan schijnt het dat je de geur – een indringende mengeling van ruwe huiden en de natuurlijke stoffen die worden gebruikt om het leer te bewerken – nooit meer vergeet. Het is een ambacht dat al generaties lang op precies dezelfde manier wordt uitgevoerd.

Voor de volgende keer

Dat bezoek staat dus bovenaan ons lijstje voor de volgende keer dat we Fez bezoeken. Net als een uitgebreid kijkje op het Place Seffarine. Hier klinkt de hele dag door het ritmische gehamer van de koperslagers. Op dit plein maken vaklieden allerhande koperen voorwerpen, uiteenlopend van enorme ketels voor bruiloften tot verfijnde theepotten.

In de kleine, schaduwrijke werkplaatsen kun je ook zien hoe ambachtslieden met eindeloos geduld ingewikkelde mozaïeken leggen. Elke tegel, hoe klein ook, wordt met de hand gekapt tot exact de juiste vorm. Het perfectionisme dat hier heerst, is bewonderenswaardig in een wereld die tegenwoordig steeds vaker kiest voor snelle massaproductie, zo lezen we.

Raadsel van de ‘petit taxi’

Aan het einde van de middag realiseren we ons dat Fez nog zoveel meer te bieden heeft dan alleen de souk waar wij een aantal uren hebben doorgebracht. Toch besluiten we terug te gaan naar de camping om alle indrukken van vandaag rustig de revue te laten passeren.

In Meknes hadden we al kort kennisgemaakt met het fenomeen ‘petit taxi’, maar het is ons nog steeds niet helemaal duidelijk hoe dat systeem precies werkt. Laten we, net als de mensen om ons heen, gewoon proberen een taxi aan te houden aan de rand van de medina en vragen of de chauffeur ons terug wil brengen naar de camping.

Overjarige auto met taximeter

Na een paar keer een resoluut “non” van gehaaste chauffeurs – waarschijnlijk omdat de camping officieel net buiten hun stadszone ligt – hebben we geluk. Een jongeman, de hoodie ver over zijn hoofd getrokken, stopt en wil ons wel wegbrengen. Tot onze verrassing heeft zijn overjarige auto een werkende taximeter. Sympathiek detail: als hij onderweg even moet tanken, zet hij de meter tijdelijk uit, zodat de wachtkosten voor ons niet oplopen.

Tijdens de rit vragen we hem hoe dat nu precies zit met die ‘petit taxi’s’. Eigenlijk is het heel eenvoudig, legt hij uit in een charmante mix van gebroken Frans en een beetje Engels. “Je vraagt aan de chauffeur of hij naar jouw bestemming wil rijden. Als er toevallig al iemand in de taxi zit die dezelfde kant op moet, kun je gewoon instappen. Of er komt nog iemand bij in de taxi die dezelfde bestemming heeft als jij.” Je deelt de taxi en de kosten dus met wildvreemden. 

Simkaartje opwaarderen

Tijdens de rit bedenken we dat we eigenlijk ook nog het tegoed van ons Marokkaanse simkaartje moeten opwaarderen. Kan hij ons daar misschien bij helpen? Zonder er veel woorden aan vuil te maken, stuurt hij zijn wagen behendig door het drukke verkeer naar een klein winkeltje. 

Hij legt de uitbater snel uit wat de bedoeling is, en even later zitten we met een aangevuld tegoed weer in de taxi. ”Waar gaan jullie morgen heen?”, vraagt onze taxichauffeur voordat hij ons afzet bij de camping. “Oh, daar is het koud en er ligt sneeuw”, zegt hij als hij hoort dat we naar Ifrane gaan “Je kun er zelfs skiën.”

Bij de receptie van de camping zakken we onderuit op een van de riante banken. Hier is snel internet beschikbaar en daar maken we direct gebruik van om de eerste foto’s te uploaden. Na die kilometers lange wandeling door de souk moeten we even bijkomen. Eén ding weten we echter zeker: tijdens een volgende reis door Marokko staat Fez absoluut weer op ons lijstje. Er valt hier simpelweg nog te veel te ontdekken.

Fez, Fèz of Fes? De naam van de stad wordt op verschillende manieren geschreven. Wij kiezen in dit artikel voor Fez.